ČIST ZRAK ZA SVE – Lekcija o glavnim zagađivačima zraka

ČIST ZRAK ZA SVE – Lekcija o glavnim zagađivačima zraka

Prethodna zima ostaće zapamćena po velikom i do sada nezabilježenom zagađenju zraka u skoro čitavom regionu Zapadnog Balkana. Informacije koje su stizale od zvaničnih institucija bile su u suprotnosti sa mjerenjima i podacima koje su građani dobijali putem online aplikacija što je sve dodatno zabrinulo i kreiralo nepovjerenje u rad i izvještavanje zvaničnih institucija.
Koje čestice zagađuju zrak, ko ih emituje i kako zagađen zrak utiče na zdravlje ljudi, pitanja su na koja građani nisu dobili odgovore. Odgovori zvaničnika koji su glavne krivce vidjeli u vremenskim prilikama ili samim građanima zbog individualnih ložišta ili intenzivnom saobraćaju, ne mogu se odbaciti kao netačni, ali daleko su od kompletnih.

Danas se po prvi put obilježava Međunarodni dan čistog zraka za plavo nebo, pod sloganom Čist zrak za sve

Svijet danas po prvi put obilježava Međunarodni dan čistog zraka za plavo nebo, pod sloganom Čist zrak za sve za sve. Zabrinutost za zdravlje glavni je motiv građana da se informišu o ovoj temi. Do skoro u potpunosti nezainteresovani za ovu temu, građani danas žele da znaju koje zagađivače emituju termoelektrane na ugalj, šta u zrak ispuštaju automobili, a koliko su po zdravlje štetne supsendovane čestice PM10 i PM2,5.

Sa tim znanjem lakše se može zaključiti ko govori istinu o štetnosti zagađenog zraka, šta u stvari piše u aplikacijama o kvalitetu zraka, ali i da li su najavljene mjere za smanjenje zagađenja dobre ili su na nivou kozmetičke korekcije, a ne otklanjanja suštinskog problema.

Pet hiljada smrtnih slučajeva godišnje

Neke činjenice su dobro poznate. Studija Programa Ujedinjenih nacija za životnu sredinu (UNEP) o kvalitetu zraka u 19 gradova regiona navodi da je ukupan broj prijvremenih smrtnih slučajeva, koji se direktno mogu pripisati zagađenju zraka skoro 5.000 godišnje. Smrt uslijed zagađenja zraka se definiše kao smrt koja je nastupila ranije (nebitno da li su u pitanju meseci ili godine) nego što bi bilo očekivano da nema zagađenja.

U regionu su dnevni nivoi suspendovanih čestica PM2.5 i PM10 – koje prodiru u pluća i ulaze u krvotok, uzrokujući kardiovaskularna, cerebrovaskularna i respiratorna oštećenja – višestruko viši od propisanih, koji su opet nekoliko puta viši od onih koje je preporučila WHO.

I te povišene dnevne koncentracije ponavljaju se između 120 i 180 dana godišnje, dok je na primjer u EU, limit 35 dana, pokazala je studija UNEP-a.

Glavni zagađivači vazduha

  • Primarne i sekundarne suspendovane čestice (Particulate matter – PM)
  • Sumpor dioksid (Sulphur dioxid – SO2)
  • Azotni oksidi (Nitrogen oxides – NOx)
  • Amonijak (Ammonia – NH3)
  • Lako isparljiva organska jedinjenja (Volatile organic compaund – VOC)
  • Metan (Methane – CH4)
  • Ozon (Ozone – O3).

Osnovna podjela je na primarne – emituju se direktno u atmosferu iz izvora zagađenja, na primjer, dimnjaka ili auspuha, i sekundarne – formiraju se u atmosferi kroz reakcije primarnih zagađivača. U primarne spadaju primarne suspendovane čestice, sumpor dioksid, azotni oksidi, amonijak, lako isparljiva organska jedinjenja i metan. U sekundarne se ubrajaju sekundarne suspendovane čestice i ozon.

U toku 2011. godine suspendovane čestice PM2.5 i ozon izazvali su najveći broj prijevremenih smrtnih ishoda u EU, a u regionu za to su, takođe, odgovorne PM2.5 i ozon, ali i sumporni i azotni oksidi.

Primarne i sekundarne suspendovane čestice

Suspendovane čestice nastaju u prirodnim procesima i u ljudskim aktivnostima, a zrak zagađuju tako što prave mješavinu čvrstih i tečnih organskih i neorganskih čestica od prašine, dima, čađi, pepela, polena, čestica tla, u kojoj ima veoma štetnih sulfata, nitrata, ugljovodonika, teških metala (živa, kadmijum, olovo, arsen), amonijaka.

Suspendovane čestice, koje se u regionu nazivaju i praškaste materije, variraju u dimenzijama, sastavu i porijeklu. Klasifikovane su po svojim aerodinamičkim svojstvima jer ona utiču na njihovo kretanje u zraku, na prodiranje u respiratorni sistem i povezana su sa hemijskim sastavom i izvorima čestica.

Njihova štetnost zavisi od dimenzija, ali i od toga kakav im je sastav ili šta nose adsorbovano na sebi. Što su čestice sitnije imaju veću razvijenu površinu pora za adsorpciju i time skupljaju razne zagađujuće komponente, a ako zakače teške metale onda su vrlo problematični.

Najčešće se u analizama i monitoringu kvaliteta zraka koriste dve kategorije. Čestice PM10 – prečnika 10 i manje mikrometra, i čestice PM2.5 – prečnika 2,5 mikrometra i manje. Čestice raznih dimenzija ljudi mogu da udahnu, ali one iznad 10 mikrona ne ostaju u plućima i krvotoku, već ih organizam kroz kašljanje, kihanje ili na drugi način izbaci. Da biste shvatili koliko su male možete ih uporediti sa dlakom kose koja ima prečnik od 70 mikrometara.

Većina stručnjaka PM10, a posebno PM2.5 čestice smatra najopasnijim zagađivačima zraka za zdravlje ljudi. Mogu da prodru duboko u plućne prolaze i uđu u krvotok i tako izazovu kardiovaskularna, cerebrovaskularna i respiratorna oštećenja. Štetne su, takođe, i za životnu sredinu i poljoprivrednu proizvodnju.

Suspendovane čestice mogu se podjeliti i na grube i fine, a zajednički izvor im je sagorijevanje fosilnih goriva u termoelektranama, vozilima, industrijskim postrojenjima, domaćinstvima.

Grube suspendovane čestice, u koje spadaju čestice veće od 2,5 mikrometra, pa i PM10 čestice, nastaju uslijed mehaničkog razbijanja većih čestica i to je na primer prašina od stijena i iz drugih prirodnih procesa, ali i sa puteva, iz aktivnosti u poljoprivredi i rudarstvu kao i sa gradilišta.

Fine čestice ili PM2.5 nastaju od gasova i najvećim delom ih čine tzv. sekundarne suspendovane čestice koje nastaju kroz atmosferske reakcije sumpornih i azotnih oksida, amonijaka i lako isparljivih organskih jedinjenja (volatile organic compounds – VOC). U tim reakcijama se formiraju nove čestice ili se ovi oksidi, amonijak i VOC kondenzuju na već postojećim česticama.

Sumporni i azotni oksidi i lako isparljiva organska jedinjenja u vazduh dospijevaju sagorevanjem fosilnih goriva u velikim ložištima (industrija, toplane, termoelektrane), u vozilima, domaćinstvima (kućna ložišta).

Tako kombinacijom amonijaka i sumpor dioksida nastaje amonijum sulfat, a kombinacijom amonijaka i azotnih oksida amonijum nitrat.

Koliko je sagorijevanje uglja, nafte i naftnih derivata štetno pokazuje podatak da ono u isto vrijeme može da proizvede grube suspednovane čestice, kao što je pepeo, fine suspendovane čestice, koje nastaju kondenzacijom isparenja, i sekundarne čestice od sumpornih i azotnih oksida.

Sumpor dioksid (SO2)

Sarajevo

Sumpor-dioksid je bezbojan gas, kiselog ukusa i vrlo karakterističnog i oštrog mirisa. Nastaje kao posljedica sagorijevanja fosilnih goriva bogatih sadržajem sumpora, kao što su prirodni gas, mrki ugalj, lignit, mazut, kameni ugalj.

Oko 95% posto sumpora koji se nalazi u ovim gorivima završi u sumpor dioksidu, a ostatak predstavljaju sumpor trioksid i čestice sulfata. Prilikom sagorijevanja uglja u termoelektranama skoro sav sumpor se emituje kao sumpor dioksid. Sumpor dioksid kod ljudi izaziva slabost, kašalj, bronhitis, zatim slabi funkcije pluća i pogoršava respiratorne i kardiovaskularne bolesti.

Sumpor dioksid reaguje sa vodenom parom i nastaje sumporna kiselina, koja se smatra glavnim uzrokom kiselih kiša. Sastavni je dio i smoga, a može dospijeti i u snijeg i maglu. Sumporna kiselina negativno utiče na biljke, ali i cijele ekosisteme. Sumporni oksidi su, takođe, jedan od glavnih razloga za pojavu finih suspendovanih čestica PM2.5 i smoga.

Azotni oksidi (NOx)

Grupa od šest gasova, od kojih se azot dioksid (NO2) najčešće sreće u zraku. Azot dioksid nastaje tako što azot oksid, produkt sagorijevanja ugljovodonika, prije svega nafte i gasa, reaguje sa kiseonikom u vazduhu. Najveći emiteri su motori sa unutrašnjim sagorijevanjem u vozilima, brodovima, građevinskim mašinama, zatim elektrane, i industrija – čeličane cementare, rafinerije nafte, staklare.

Azotni oksidi imaju izraženo iritativno delovanje na sluzokožu disajnih puteva zbog čega izazivaju bolesti disajnih puteva, ali i rak, i to ne samo pluća. Jedan su od uzroka kiselih kiša, koje ugrožavaju zdravlje ljudi, uništavaju šume i oštećuju zgrade. Azotni oksidi su odgovorni za pojavu finih suspendovanih čestica PM2.5, kao i troposferskog “lošeg” ozona, pa samim tim i smoga.

Amonijak (HN3)

Skoplje

Lako isparljiva organska jedinjenja (VOC)

Lako isparljiva organska jedinjenja su gasovi i pare koji nastaju kao emisije iz proizvoda i procesa. Najpoznatija ovakva jedinjenja su benzen, toluen, etilbenzen i ksilen. Ova jedinjenja sadrže ugljik i mogu se brzo pretvoriti u pare ili gasove. Sastavni su dio velikog broja proizvoda ili predmeta iz savremenog života: rastvarača, proizvoda za hemijsko čišćenje, boja, lakova, osvježivača zraka, pesticida, podova, tepiha, kozmetike, dezodoransa… Ali, nastaju i prilikom sagorijevanja naftnih derivata u vozilima, loženja drveta, vađenja i prerade nafte i gasa.

Kao i sumporni i azotni oksidi i amonijak, i ova jedinjenja odgovorna su za nastajanje finih suspendovanih čestica PM2.5. Kod ljudi izazivaju iritaciju gornjih disajnih puteva, zatim teško disanje i nesvjesticu, a mogu da oštete centralni nervni sistem i druge organe. Neka od ovih jedinjenja uzrok su pojave raka.

Metan (CH4)

Metan je zagađivač zraka i gas sa efektom staklene bašte. Nizom hemijskih reakcija metan, uz azotne okside stvara štetni ozon. Najvažniji izvori metana su energetski sektor, deponije i poljoprivreda (uglavnom stoka).

Ozon (O3)

Bor

Ozon, uz sekundarne suspendovane čestice, spada u sekundarne zagađivače zraka.

Ozon se pojavljuje u višim i nižim slojevima atmosfere, pa se u zavisnosti od toga naziva dobri i loši ozon. U višim slojevima ozon je posljedica prirodnih pojava i štiti planetu od štetnog ultraljubičastog zračenja Sunca. Poznato je da su se u ovom ozonskom omotaču pojavile “rupe” koje su posljedica štetnih emisija iz ljudskih aktivnosti. Ali, sprovođenjem Montrealskog protokola i zabranom mnogih supstanci počele su da se smanjuju.

Ozon koji se pojavljuje bliže površini zemlje, i još se naziva troposferski ozon, je nastao uslijed reakcija azotnih oksida, lako isparljivih organskih jedinjenja (VOC), metana, koji su u vazduh dospjeli uslijed sagorijevanja fosilnih goriva, na sunčevoj svjetlosti. Obično su koncentracije ozona povećane kada su dani sunčani, a zahvaljujući vjetru mogu biti prenijete i na veće udaljenosti.Ozon je glavni sastojak smoga.

Udisanje izaziva kašalj, bol u grudima, upalu disajnih puteva, smanjenje funkcije pluća, oštećenje plućnog tkiva i pogoršanje bronhitisa, emfizema i astme.


Ugljen-dioksid

U javnosti se možda najviše govori o emisijama CO2 ili ugljen dioksida, ali ovaj gas ne zagađuje zrak. Naime, povećana emisija gasova sa efektom staklene bašte, među kojima je i CO2, dovodi do globalnog zagrevanja. Osim azota i kiseonika, ovi gasovi, u koje se ubrajaju vodena para, ugljen-dioksid, metan, azotni oksidi, ozon i drugi gasovi, uobičajeno su prisutni u atmosferi, i obezbijeđuju da temperatura površine planete bude viša za približno 30 °C nego što bi inače bila, čime se omogućava život na Zemlji.

Međutim, od početka industrijske revolucije do danas, uočeno je značajno povećanje njihove koncentracije, kao posljedica ljudskog djelovanja. Posebno je porasla emisija CO2 uslijed sagorijevanja fosilnih goriva i nestajanja šuma, ali i emisije metana uslijed razvoja poljoprivrede.

izvor:www.balkangreenenergynews.com

Leave a Reply

Your email address will not be published.